Uykunun ekonomisi: Az uyumak bize neye mal oluyor?

Gece yarısı "bir bölüm daha" diyerek dizinin başına oturduk, sabah alarmı üçüncü kez ertelendi, öğleden sonra ise toplantıda göz kapaklarımız kurşun gibi ağırlaştı. Uykuyu çoğu zaman, gün içinde zaman yetmediğinde ilk kıstığımız "esnek bütçe kalemi" gibi görürüz. Rakamlar ise bu kalemin hiç de ucuz olmadığını gösteriyor.

Önce kural: Ne kadar uyumalıyız?

ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri'ne (NIH) bağlı NHLBI'ın uyku sayfasına göre uzmanlar yetişkinler için gecede 7 ila 9 saat uykuyu öneriyor; 7 saatin altında uyuyan yetişkinlerde, 7 saat ve üzeri uyuyanlara kıyasla daha fazla sağlık sorunu görülebiliyor. Ergenler için önerilen aralık ise günde 8 ila 10 saat.

Aynı eşik uyku tıbbının iki büyük kuruluşunun ortak görüşünde de var. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi (AASM) ile Uyku Araştırmaları Derneği'nin (SRS) 2015 tarihli uzlaşı bildirisi, yetişkinlerin sağlıklarını korumak için düzenli olarak gecede 7 saat veya daha fazla uyuması gerektiğini söylüyor; bildiriye göre düzenli olarak 7 saatin altında uyumak kilo artışı, diyabet, yüksek tansiyon, kalp hastalığı ve depresyon gibi olumsuz sağlık sonuçlarıyla ilişkili. (Künye: Watson ve ark., Journal of Clinical Sleep Medicine, 2015;11(6):591-592.)

Kaç kişi açıkta?

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), yetişkin uyku istatistiklerinde günde 7 saatin altındaki uykuyu "yetersiz" kabul ediyor. Kurumun verilerine göre 2022'de yetersiz uyuyan yetişkinlerin oranı eyaletten eyalete yüzde 30 (Vermont) ile yüzde 46 (Hawaii) arasında değişti. Aynı sayfada oran erkeklerde yüzde 37, 45-64 yaş arası yetişkinlerde yüzde 39 olarak veriliyor. CDC'ye göre bu oran 2013-2022 arasında değişmedi.

Konu yalnızca Amerika'ya özgü de değil. Dünya Uyku Derneği'nin (World Sleep Society) küresel uyku sağlığı görev gücü, 2023'te The Lancet Public Health'te yayımlanan bir derlemede uykunun beslenme ve fiziksel aktivite gibi sağlığın temel direklerinden biri sayılması gerektiğini, ancak özellikle gelişmekte olan ülkelerde ulusal halk sağlığı gündemlerinde nadiren yer aldığını vurguluyor. Yazarlar her ülkede uyku süresi ve kalitesine dair verilerin standart biçimde toplanmasını öneriyor.

Uykusuzluğun faturası

İşin "servet" kısmına gelelim. RAND Europe'nin 2016 tarihli "Why sleep matters" raporuna göre yetersiz uyku, beş OECD ülkesinde (ABD, Japonya, İngiltere, Almanya ve Kanada) ekonomiye ciddi bir yük bindiriyor. Rapor, uyku eksikliğinin ölüm riski, iş yerindeki verimlilik ve beceri birikimi üzerindeki etkisini birlikte modelliyor. Raporun sayfasına bu kontrolde erişemediğimiz için rapordaki rakamları burada aktarmıyoruz.

Yani ekonomistlerin gözünden bakıldığında uyku, kişisel bir tercihten fazlası: RAND Europe'nin raporuna göre ülkelerin gelirine yansıyan bir verimlilik meselesi.

Uykusuz bir gün neden "bozuk" geçer?

Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) Avrupa Bölge Ofisi, Ocak 2004'te Bonn'da 21 uzmanı bir araya getirdi. Esas amacı gürültünün uykuya uzun vadeli etkilerini değerlendirmek olan toplantının raporu, girişte uykuyu sade biçimde özetliyor: Hayatımızın neredeyse üçte birini uyuyarak geçiriyoruz ve uyku temel bir insan ihtiyacı. Rapora göre uyku yoksunluğunun başlıca etkileri arasında uyku hali, yorgunluk, performans, dikkat ve motivasyonda düşüş, zihinsel konsantrasyonun azalması ve iş yerinde ya da direksiyon başında kaza olasılığının artması sayılıyor. Kötü geçen bir gecenin ertesi günü de raporda "bozuk bir gün" olarak tanımlanıyor. Belgenin 20 yılı aşkın eski olduğunu not edelim; burada yalnızca bu genel tanım için kullanıyoruz.

Daha yeni bir ölçü olarak, Cappuccio ve arkadaşlarının Sleep dergisinde 2010'da yayımlanan meta-analizi 16 çalışmayı ve yaklaşık 1,38 milyon katılımcıyı birleştirdi. Kısa uykunun, ölüm riskinde yüzde 12'lik bir artışla ilişkili olduğunu buldu (göreli risk 1,12; yüzde 95 güven aralığı 1,06-1,18).

İş dünyasının diline çevirirsek: Dikkatin dağıldığı ve hata payının arttığı her gün, şirketler için görünmeyen bir maliyet kalemi. RAND Europe'nin hesabı ise yalnızca bu gündelik kayıplardan oluşmuyor; raporun modelinde işe gelmeme ve verimsiz çalışma kayıplarının yanında, daha yüksek ölüm riskinin işgücüne etkisi de var.

Hesabın geri kalanı

Bu yazı bir sağlık rehberi değil. Rakamların gösterdiği şu: Uyku, bireysel sağlığın olduğu kadar ekonomik verimliliğin de sessiz bir girdisi, ve eksiğinin faturası kimin cebinden çıktığı hemen görünmediği için kolay göz ardı ediliyor.

Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Uyku düzeninizle ilgili ya da herhangi bir sağlık sorununuzda hekiminize danışın.